Wakati misaada inapopungua, kwa nini Afrika inageukia “mtaji wake wenyewe”: mwelekeo wa ufadhili wa maendeleo unaoakisiwa na mkutano wa mwaka wa AfDB

Nini kilitokea

Wakati mkutano wa mwaka wa Benki ya Maendeleo ya Afrika (AfDB) ukiendelea, suala la ufadhili wa maendeleo barani Afrika limeibuka tena kuwa kiini cha mjadala. Ripoti ya Reuters inaonyesha kuwa mazingira ya mkutano huu si mepesi: kwa upande mmoja, misaada ya maendeleo ya nje kutoka nchi zilizoendelea ilipungua kwa kiasi kikubwa mwaka jana; kwa upande mwingine, Afrika yenyewe inakabiliwa na pengo la takriban dola bilioni 400 za ufadhili wa maendeleo kila mwaka. Wakati huohuo, mlipuko wa Ebola katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) na maeneo jirani pia umeongeza hali ya kutokuwa na uhakika katika mkutano huo wa mwaka.

Katika mazingira haya, AfDB inasukuma wazo jipya la ufadhili—New African Financial Architecture for Development (NAFAD). Lengo lake kuu ni kuhamasisha kwa kiwango kikubwa zaidi na kwa gharama ndogo zaidi rasilimali za ndani za Afrika, ili kufadhili nishati, usalama wa chakula, kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi, miundombinu na ajira.

Kwa nini mwelekeo huu umetokea

Hili si uvumbuzi wa kifedha wa kawaida tu, bali ni matokeo ya mabadiliko ya hali za maendeleo.

Kwanza, mazingira ya fedha za nje yanazidi kuwa finyu. Reuters inanukuu data ya OECD ikisema kwamba mwaka jana misaada ya maendeleo ya ng’ambo kutoka nchi tajiri zaidi duniani kwenda nchi maskini ilishuka kwa karibu robo, hadi dola bilioni 174.3. Kwa nchi nyingi za Afrika, hii inamaanisha vyanzo vya fedha nafuu ambavyo vilitegemewa kwa muda mrefu haviko tena thabiti, na modeli ya jadi ya “misaada—mradi” inakabiliwa na vikwazo.

Pili, mahitaji ya maendeleo ya Afrika yanaongezeka, na yanazidi kuelekezwa kwenye ujenzi wa uwezo wa uzalishaji wa muda mrefu, badala ya kuziba mapengo ya muda mfupi. AfDB ilisema wazi kabla ya mkutano kwamba Afrika inahitaji ufadhili wa muda mrefu kwa nishati, usalama wa chakula, kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi, miundombinu na ajira—haya yote ni maeneo muhimu ya kuongeza uwezo wa uzalishaji, kuboresha tija na kupanua msingi wa viwanda.

Tatu, bara la Afrika halina ukosefu wa mitaji. Maafisa na serikali wanaounga mkono NAFAD wanaamini kwamba Afrika ina takriban dola trilioni 4 za mtaji wa taasisi, ikiwemo mifuko ya pensheni, mifuko ya utajiri wa taifa na mipango ya akiba. Hata hivyo, tatizo ni kwamba mitaji hii imegawanyika na kusambazwa kwa vipande vipande, na bado haijaunganishwa ipasavyo na miradi ya maendeleo. Kwa maneno mengine, Afrika si tu “ina uhaba wa fedha”, bali inakosa mfumo wa kifedha wa kugeuza mtaji kuwa mali za maendeleo za muda mrefu.

Hii inamaanisha nini

NAFAD inawakilisha si tu mabadiliko ya vyanzo vya fedha, bali pia mabadiliko ya mantiki ya ufadhili wa maendeleo barani Afrika.

Hapo awali, miradi mingi ya miundombinu na maendeleo ya kijamii barani Afrika ilitegemea misaada ya nje, mikopo nafuu au fedha kutoka taasisi za pande nyingi. Sasa, huku fedha za nje zikiwa za tahadhari zaidi na gharama zikiwa juu zaidi, kipaumbele cha sera kinahamia kwenye: jinsi ya kuunganisha mtaji wa ndani, jinsi ya kupunguza hatari za miradi, na jinsi ya kuelekeza fedha kwenye sekta zenye tija zaidi.

Rais wa Kenya, Ruto, pia alisema hapo awali kwamba Afrika ina mtaji, lakini miradi ya maendeleo bado haina ufadhili. Tathmini hii inaonyesha uhalisia muhimu: tatizo si kwamba Afrika haina akiba au mali za kifedha, bali kwamba mali hizo bado hazijaunda uwezo wa kutosha wa kikanda na kitaasisi wa kuhamasisha fedha.Wakati huohuo, wakosoaji wanakumbusha kwamba kiwango cha akiba barani Afrika bado ni cha chini. Takwimu za Benki ya Dunia zinaonyesha kuwa kiwango cha akiba katika Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara ni karibu 18%, chini ya nusu ya wastani wa dunia. Hii ina maana kwamba, kutegemea akiba ya ndani pekee hakutoshi kukidhi mahitaji makubwa ya maendeleo ya Afrika. Njia ya kweli zaidi huenda ikawa kutumia mtaji wa ndani kama “msingi”, kisha kupitia dhamana, kugawana hatari na upangaji wa miradi, kuvutia mtaji zaidi wa nje.

Maana kwa maendeleo ya eneo husika

Ikiwa NAFAD itaweza kutekelezwa, maana yake kwanza itaonekana katika ujenzi wa miundombinu na uwezo wa viwanda.

Kwa nchi za Afrika, mtaji wa muda mrefu unaokosekana mara nyingi si fedha za matumizi, bali ni mtaji mvumilivu unaoweza kusaidia umeme, usafiri, bandari, mbuga za viwanda na kisasaishaji wa kilimo. Kuelekeza pensheni, mifuko huru ya taifa na akiba kwa ufanisi zaidi katika maeneo haya kunamaanisha miradi mingi zaidi kupata nafasi ya kutoka katika mipango hadi utekelezaji.

Hili litaathiri moja kwa moja vigezo kadhaa muhimu vya maendeleo:

• Usalama wa nishati: Mtaji zaidi kuingia katika miradi ya nishati husaidia kuongeza uwezo wa uzalishaji umeme na upanuzi wa gridi, na hivyo kutoa msingi kwa viwanda.
• Uboreshaji wa miundombinu: Barabara, bandari, reli na mifumo ya usafirishaji vikipata ufadhili thabiti, ufanisi wa mtiririko wa rasilimali za uzalishaji utaimarika.
• Uundaji wa ajira: Miradi ya miundombinu na viwanda inaweza kuleta ajira wakati wa ujenzi na uendeshaji, jambo muhimu hasa kwa Afrika yenye idadi kubwa ya vijana.
• Kusukuma mbele viwanda: Fedha zinapohama kutoka kwenye mali za kifedha za muda mfupi kwenda kwenye uwekezaji wa uzalishaji, viwanda na mbuga za viwanda hujipanga kwa urahisi zaidi kwa kiwango kikubwa.
• Uwezo wa kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi: Uwekezaji katika kilimo, maji na miundombinu ya mijini utaamua uimara wa Afrika dhidi ya misukosuko ya tabianchi.

Athari kwa maendeleo ya kikanda

Mwelekeo huu wa mabadiliko unaweza kuwa na maana kubwa zaidi katika ngazi ya kikanda kuliko kwa nchi moja moja.

Uhamasishaji wa mtaji wa ndani wa Afrika ukiweza kufanyika kupitia jukwaa kama AfDB kwa njia ya kusanifishwa na kupanuliwa, utaisaidia kuimarisha uwezo wa ufadhili wa miundombinu ya mipakani na njia za uchumi za kikanda. Miradi mingi muhimu barani Afrika yenyewe haijifungi ndani ya mipaka ya nchi moja, kwa mfano miunganisho ya umeme ya kuvuka mipaka, mitandao ya barabara, njia za reli, mifumo ya usafirishaji na ukusanyaji wa mizigo bandarini, na minyororo ya kikanda ya usambazaji.

Kwa mtazamo wa muungano wa kikanda, kama NAFAD itaweza kutoa msingi thabiti zaidi wa fedha kwa miradi hii, huenda ika:

1. Kuongeza ufanisi wa biashara ya mipakani: Gharama za usafirishaji kushuka, na uhusiano wa masoko ya kikanda kuimarika. 2. Kusaidia utekelezaji wa AfCFTA: Eneo huru la biashara halihitaji tu mfumo wa sera, bali pia miundombinu ya usafiri, nishati na ufadhili. 3. Kuongeza ushindani wa kikanda: Mtaji mwingi zaidi ukibaki Afrika na kutumika katika mali za uzalishaji, uwezo wa viwanda na usindikaji ndani ya eneo utaimarika zaidi. 4. Kuhamasisha uundaji wa vikundi vya viwanda: Bandari, mbuga za viwanda, umeme na mitandao ya usafiri vikianza kufanya kazi kwa pamoja, nchi jirani zinaweza kunufaika kwa pamoja na msukumo wa ukuaji.

Athari zinazowezekana katika miaka 5 hadi 15 ijayo

Ikiwa mpangilio huu wa ufadhili utaendelea kukomaa, athari za muda mrefu kwa maendeleo ya Afrika huenda zisiwe tu kuwa “kuna chombo kingine cha kifedha”, bali huenda zikaunda upya mwelekeo wa mtiririko wa mtaji.Katika miaka 5 hadi 15 ijayo, kuna angalau mabadiliko matatu yanayoweza kutokea yanayostahili kufuatiliwa:

1. Fedha za maendeleo kutoka “msukumo wa nje” kwenda “mpangilio wa ndani”

Nchi za Afrika zinaweza mara kwa mara kubuni miundo ya ufadhili wa miradi kwa kuzingatia masoko ya mitaji ya ndani, mifumo ya pensheni, fedha za serikali kuu, na taasisi za kifedha za maendeleo za kikanda. Hili litaongeza uhuru wa sera, na pia linaweza kupunguza utegemezi kwa chanzo kimoja cha fedha za nje.

2. Sehemu kubwa zaidi ya mtaji kuelekea miundombinu ya uzalishaji

Iwapo mifumo ya kugawana hatari na zana za dhamana zitakomaa zaidi, mtaji unaweza kuingia zaidi katika miradi ya muda mrefu kama umeme, usafiri, usambazaji wa maji, maeneo ya viwanda, na usindikaji wa kilimo, badala ya kusalia katika mgao wa mali za kifedha za muda mfupi.

3. Kuibuka kwa nguzo mpya za ukuaji na njia za uwekezaji

Wakati mtaji unaweza kusaidia kwa ufanisi zaidi ujenzi wa mifumo ya nishati na usafirishaji, baadhi ya nchi na korido za kikanda zinaweza kuwa vituo vipya vya ukuaji, na kuchochea upanuzi sambamba wa viwanda, miji, na biashara ya mipakani.

Bila shaka, matarajio haya hayatimizwi kiotomatiki. Mtaji wa ndani wa Afrika ili kweli ubadilike kuwa nguvu ya maendeleo bado unahitaji viwango vya juu zaidi vya akiba, uwezo imara zaidi wa kuchuja miradi, mazingira thabiti zaidi ya sera, pamoja na mifumo yenye ufanisi zaidi ya kupunguza hatari. Ndiyo maana thamani ya NAFAD si tu “kukusanya fedha,” bali ni kujenga upya miundombinu ya kifedha inayohitajika kwa maendeleo ya muda mrefu ya Afrika.

Kutoka kwa mtazamo mpana wa kihistoria, tukio hili linaashiria kwamba Afrika inajaribu kujitoa kwenye mantiki moja ya ufadhili wa nje na kuelekea njia ya maendeleo inayozingatia mtaji wa ndani, ushirikiano wa kikanda, na uwekezaji wenye tija. Iwapo hili litakuwa kiungo muhimu katika simulizi la ukuaji wa Afrika katika miaka kumi ijayo, itategemea kama Afrika itaweza kugeuza “uwepo wa mtaji” kuwa “mtaji unaoweza kutumika,” na “majadiliano ya ufadhili” kuwa “utekelezaji wa miradi.”